Inleiding tentoonstelling Grafisch Werk Julien Schoenaerts Atelier Jacques Goris Venusstraat 52 - 2000 Antwerpen Zondag 6 september 2026 Dames en Heren, Goede vrienden van de kunstkring Jacques Gorus, Op een bar koude zaterdagnamiddag in de herfst van het ‘fin de siècle-jaar’ 1999 slenterde de toen 74 jarige Julien Schoenaerts toevallig hier voorbij de galerij. Omar Van Meervelde, de charmante oprichter, voorzitter en bezieler van deze kunstkring stond net even buiten, en beide ‘atypische’ kunstenaars, die elkaar die middag voor het eerste ontmoetten, raakten aan de praat. Julien had Jacques Gorus goed gekend, er in zijn jonge jaren zelfs een huis mee gedeeld in de Begaardenstraat. Prompt vroeg Julien, die naast zijn mythische theatercarrière ook altijd getekend en geschilderd heeft, of hij zijn werken hier mocht exposeren. “Als je grafisch werk hebt kan dat zeker” zei Omar, “Gorus leefde en werkte hier in dit huis als graficus en ter zijner nagedachtenis brengen wij hier dus in de eerste plaats graveerkunst onder de aandacht.” Julien had nog nooit geëtst. Maar assertief en uitdagend zei hij : “Leer het me dan.” Al even verrassend repliceerde Omar ad rem : “Kom dan binnen.” Toevallig lag er in de lade van zijn bureau nog een met was geprepareerde zinkplaat klaar en geen half uur na hun eerste ontmoeting, kraste Julien Schoenaerts hier voor het eerst met een etspen in etsgrond. Natuurlijk moest die plaat nog in een zuurbad, om vervolgens ingeïnkt en afgedrukt te worden. Dat materiaal bevond zich bij Omar thuis in Deurne maar… Omar beloofde Julien nog diezelfde avond zijn ets af te drukken. En ’s anderendaags, zondag middag, stond Julien hier al terug, als een kind popelend naar het resultaat van zijn eerste grafische werk. Het hangt hier. De volgende jaren tot in zijn stervensjaar 2006 kwam Julien hier, in de mate van het mogelijke, bijna elke zaterdag- en zondagmiddag schilderen, tekenen, poëzie schrijven en zijn nieuw ontdekte expressievorm beoefenen: etsen ! Resultaat : een grafisch oeuvre van 49 etsen waarvan hij sommigen later met kleur verhoogde en waarvan er hier vandaag 21 tentoongesteld zijn. Daarnaast hangen hier 4 pastels van Omar, maar die door Julien bewerkt zijn en waar hij poëzie aan toevoegde, ‘gesamtkunst’ zeg maar. In de toonkast ginder liggen ook nog 3 schetsboeken van Omar waar Julien ook menige bladzijde in “Gecorrigeerd” heeft, zoals hij zelf, eufemistisch, zijn ongevraagde bemoeienissen benoemde, maar die door Omar liefdevol gedoogd werden. Naast dit oeuvre ziet U hier ook zijn bronzen buste van de hand van Wilfried Pas, die hier menige zaterdag en zondag het ‘rendez vous des artistes’ kwam vervoegen, alsook een portret van Julien geschilderd door Fred Bervoets. Tot slot ligt hier de monografie: “Julien Schoenaerts, Grafiek en Poëzie” een bijzondere verwezenlijking van de kunstkring Jacques Gorus, uitgegeven in 2008 ter gelegenheid van de inhuldiging van het standbeeld dat Wilfried Pas van hem maakte en zich aan de Kerkstraat in de nabijheid van Julien’s Ringtheater bevindt. Dat boek, is hier ook te koop en dat is fantastisch nieuws want de tentoongestelde werken zijn dat niet. (Ze werden allen slechts op 7 exemplaren afgedrukt en gesigneerd, 2 voor Schoenaerts zelf, 1 voor de kunstkring, en 4 voor de verkoop, maar die exemplaren bevinden zich allen al lang in privéhanden. De originele platen en de proefdrukken zijn aan het prentenkabinet geschonken.) In de bewuste monografie zijn alle 49 etsen van Julien afgedrukt alsook de 21 die hij later met kleur verhoogde. Maar wat het boek helemaal bijzonder maakt, zijn 29 poëtische teksten van Julien die er zijn in opgenomen. Het is destijds gedrukt op 100 genummerde exemplaren telkens vergezeld van een originele maar postuum afgedrukte ets. Geïnteresseerden moeten zich wel haasten want er zijn nog maar 7 exemplaren van beschikbaar. Naast een aantal tentoonstellingen op ander lokaties, is het vandaag reeds de vierde keer dat het gravische werk van Julien Schoenaerts hier op de plaats, waar ze ooit ontstaan zijn, worden tentoongesteld. De eerste twee keer in 2001 en 2003 nog in aanwezigheid van de kunstenaar zelf. In 2016 tien jaar na zijn overlijden en nu ter gelegenheid van zijn 20ste sterfdag, morgen 7 september. (Vorige zondag 30 augustus, zou Julien trouwens 101 geworden zijn). Net als 10 jaar geleden valt de eer mij te beurt deze ‘hulde-tentoonstelling’ te mogen inleiden. Ik dank dit buitengewone voorrecht aan het feit dat ik Omar al bijna 70 jaar ken. Als kind hebben wij samen in dezelfde jeugdbeweging gezeten waar we enorm veel speelvreugde hebben gedeeld. Later zijn onze levenspaden gescheiden, maar toen die elkaar zo’n 20 jaar geleden toevallig opnieuw kruisten bleken die een paar merkwaardige overeenkomsten te vertonen. Beiden waren we in de kunstenwereld verzeild geraakt (wat gelet op onze afkomst niet vanzelfsprekend was), beiden hadden we rond dezelfde tijd, zo’n dertig jaar geleden, een eigen kunstkring opgericht. Maar nog merkwaardiger is dat eenzelfde markante figuur onze, toen totaal gescheiden levenswegen, had doorkruist en er op zijn onnavolgbare manier een onuitwisbare indruk heeft achtergelaten: Julien Schoenaerts. Hoe dat bij Omar is gelopen heb ik net verteld, wat mij betreft was dat in 1972. Ik zat in het eerste jaartje van mijn toneelopleiding en kreeg de kans om mee te werken aan ‘Kaspar’ van Peter Handke in Julien’s Ringtheater in de Pastorijstraat. Voor mij was het de allereerste keer dat ik bij een productie van een beroepstheater betrokken werd. Julien Schoenaerts speelde de titelrol, Walter Tillemans regisseerde en de auteur was zoals gezegd Peter Handke. Stel je voor… bij mijn professionele theaterdoop werd ik in bad gesleurd, ingezeept en lentefris gewassen door drie titanen in het vak. Een carrière kan minder fortuinlijk van start gaan. Ik heb de niet op waarde te schatten opportuniteit gehad, twee reeksen, gespreid over twee seizoenen, avond aan avond, als neofiet op de bühne te staan naast de man die het gesproken woord verhief tot zijn meest onconventionele, authentieke, kunstzinnige mogelijkheden. Hij heeft er mijn visie op de woordkunst de ‘vleugelwijdte’ van een condor mee gegeven. Maar wat nog meer is… zijn persoonlijkheid en vaak grillige levensloop, met gigantisch succes naast schrijnende tragiek, heeft mijn fascinatie opgewekt voor een heel bijzonder aspect van de toneelspeelkunst namelijk die der ‘vergankelijkheid’. Theater is immers de meest ultieme vergankelijke kunstvorm die er bestaat. Het speelt zich uitsluitend in het huidige moment af. Elke voorstelling bestaat alleen in het nu. Als het applaus stopt, de spots doven en het doek valt, bestaat de voorstelling alleen nog in de herinnering. Zelfs als een stuk 100 keer wordt uitgevoerd, is elke avond uniek. In een poging om dat precieus kunstwerk van die vergankelijkheid te redden, en hun vaak prachtige prestatie te vereeuwigen ‘archiveren’ vele theatermakers. Zij verzamelen scripts, recenties, programmaboekjes, affiches, foto- en video- registraties. Maar al deze waardevolle getuigen ten spijt : “Hun échte artefact ‘is niet meer’”. Maar waarom zou je treuren om die vergankelijkheid? Goethe gaf ons daarin een fantastische les: voor hem was die ‘Vergänglichkeit’ geen bron van passieve melancholie of wanhoop, maar juist de drijvende kracht achter menselijke creativiteit, transformatie en zingeving. In plaats van te treuren om het voorbijgaan van de tijd, pleitte Goethe voor het omarmen van verandering als een kosmische wet. Faust verliest zijn ziel aan de duivel als hij een moment ervaart dat zo volmaakt is dat hij het wil vastklampen: “Verweile doch! Verweile doch! Du bist so schön!" Het menselijk geluk ligt niet in een statische eeuwigheid, maar in het intens beleven en vormgeven van het vluchtige, huidige moment. De dood en eindigheid maken de tijd die ons nog rest niet zinloos, maar juist kostbaar. Schoenaerts heeft de vergankelijkheid van zijn kunstwerk niet enkel op het einde van elke voorstelling moeten ervaren (net als elke acteur) maar ook lijdzaam moeten ondergaan : Dat zijn kunde om het de volgende dag opnieuw te creëren, hem langzaamaan ontviel. Dit ten gevolge van zijn bipolaire stoornis, waar, door vasculaire accidenten (kleine maar veelvuldige hersenbloedingen in het gebied van het geheugen) nog eens dementie bovenop kwam. In 1995 al, na de vertoning van ‘Krapp’s laatste band’ van Samuel Beckett in het Raamtheater, viel zijn ‘final curtain’. Hij heeft daarna nooit meer ‘live’ een toneelvertoning gespeeld. Maar misschien was dat wegvallen van dat ‘praktische’ geheugen en ‘nuttig’ verstand, hoe pijnlijk ook, wel meer genade dan vloek. Zijn partner Dominique Wiche die in 2016 overleed, heeft dat ooit schitterend verwoord, zij zei : ‘… de franjes van het ego vielen af en dat helpt in de grote oefening die ‘onthechting’ is. … terwijl zijn lichaam en hersenen het langzaam lieten afweten, manifesteerde zijn ziel zich duidelijker, en zijn steeds zachtmoediger wezen toonde genoeg wat liefde vermag en wat zich spiritueel in hem voltrok… Ik denk dat velen die meditatie of contemplatie beoefenen, jaloers zouden zijn op die staat van ‘zelfloosheid’. Die prachtglans in zijn verwonderde blik, die gelukzalige verstilling, hoe stralend mooi hij was als zijn ‘mind, full of wonder’, een kijkje ging nemen in het gebied der naamloze dingen!” ‘Een kijkje nemen in het gebied der naamloze dingen’ Hoe mooi is dat geformuleerd. Geen enkel van de werken die hier hangen draagt een naam. “Eerst en vòòr alles is er bezieling” zei Julien over zijn grafisch werk. “Betekenis komt pas achteraf. Je kan de mensen niet opleggen waarnaar ze moeten kijken.” En hij nodigde ons uit naar zijn werk te kijken met de ogen van een kind. Een kind heeft nog geen controle over de dingen, geen vaste meningen en logica. Het is nog onbewust van feiten, kennis en al dat gecompliceerde aardse weten. En dat brengt ons bij de lijfspreuk van de kunstenaar Julien schoenaerts. Hoe hij aan die ‘lijfspreuk kwam is trouwens andermaal een typisch ‘Julien’s’ verhaal op zich. Hij ging naar de bib een boek halen. Op weg naar huis viel dat boek plots open. Daar moet wel iets héél belangrijks staan dacht hij, waarom zou het boek anders juist op deze pagina openvallen? Hij las : “Ik ging daar binnen, ik wist niet waar. En van niets wetend, bleef ik daar, terwijl ik alle weten oversteeg.” ….“Ik ging daar binnen, ik wist niet waar. En van niets wetend, bleef ik daar, terwijl ik alle weten oversteeg.” …. . Hij heeft het boek dichtgeklapt en het meteen teruggebracht naar de bib. “Ik had het boek gelezen. Ik wist genoeg.” Zei hij “Ik wist genoeg waar ik niks van wist. Maar het is wél een zin waar ik voor de rest van mijn leven alle kanten mee op kon. Het is mijn ‘lijfmotief’ geworden.” Ik ben altijd benieuwd geweest naar de titel en de auteur van dat bewuste boek, want dat had Julien er niet bij verteld. Door de mogelijkheden van AI ben ik het, nog niet zo heel lang geleden, te weten gekomen. Het is de openingszin van een mystiek gedicht van de Spaanse mysticus en dichter San Juan de la Cruz (Johannes van het Kruis ). Het beschrijft een mystieke ervaring waarin het menselijk verstand wordt overstegen door een goddelijk 'niet-weten'. De taalvirtuoos Julien Schoenaerts moest meemaken dat de woorden hem ontvielen, maar heel het spectrum van emoties bleef zich wel aandienen, en voor de expressie van die emoties had de kunstenaar een ander vorm nodig. En op een op een bar koude zaterdagnamiddag in de herfst van het ‘fin de siècle-jaar’ 1999, slenterend hij hier door de Venusstraat, ging hij binnen, hij wist niet waar, en van niets wetend blijf hij daar, terwijl hij in een nieuwe ontdekte expressievorm, puur zijn persoonlijke ziel liet spreken, die alle weten oversteeg. Dames en Heren, Goede Vrienden, met warme genegenheid en dankbaar respect verklaar ik namens de kunstkring Jacques Gorus deze ‘Hulde-Tentoonstelling’ van het ‘zeer aparte’ grafische werk van Julien Schoenaerts voor geopend. Het is een verdiende ‘hommage’ aan een buitengewone kunstenaar ter gelegenheid van de twintigste verjaardag van zijn overlijden. En voor wie in staat is naar dit werk te kijken met de ogen van een kind, wordt het gebied der naamloze dingen ontsloten, dat alle weten overstijgt. Marc Schillemans